Κυριακή, 21 Νοεμβρίου 2010

Το «Facebook» των Αρχαίων


Τα σκουπίδια μέσα στα μπάζα της αρχαίας Οξυρρύγχου αποδείχθηκαν θησαυρός. Με τη βοήθεια διαστημικής τεχνολογίας οι ερευνητές αποκαλύπτουν άγνωστες πτυχές της αρχαίας ζωής, από τον μουσικό κώδικα του Πλάτωνα και ποιήματα της Σαπφούς ως τα κόλπα των εμπόρων της εποχής.

Σαν βγεις στη δημοσιά που ακολουθεί τον Νείλο από τη Μεσόγειο ως την Αιθιοπία, στα περίπου 300 χιλιόμετρα από την Αλεξάνδρεια και στα 160 από το Κάιρο συναντάς την Μπανιάσα (elΒahnasa). Το τωρινό της χάλι δεν μαρτυρεί ότι κάποτε υπήρξε αστραφτερή μεγαλούπολη, η τρίτη σε μέγεθος πόλη της Αιγύπτου των Πτολεμαίων, πατρίδα του σοφιστή Αθηναίου. Οχι, στην Οξύρρυγχο- όπως τότε λεγότανδεν λατρεύουν πια το ομώνυμο ψάρι ως ενσάρκωση της θεάς Αθώρ. Μετά την εισβολή των Αράβων στην Αίγυπτο (το 641 μ.Χ.) η πόλη έφθινε, το αρδευτικό κανάλι της βούλωσε και οι κάτοικοι την εγκατέλειψαν. Οταν, πολύ αργότερα, άρχισε να ξαναμαζεύει εποικιστές, αυτοί έχτισαν πάνω στην παλιά πόλη, σκεπάζοντας ναούς αφιερωμένους στον Αμμωνα-Δία, στον Σέραπη, στην Ηρα-Ισιδα, στον Οσιρη, στον Αταργάτη, στον Διόνυσο, στον Ερμή και στον Απόλλωνα.

Σκέπασαν και τα Λουτρά, τον Ιππόδρομο, το Θέατρο των 11.000 θέσεων, το Γυμνάσιο, τον Στρατώνα... ακόμη και τα δύο λιμάνια της. Οταν την επισκέφθηκε ο άγγλος αιγυπτιολόγος Flinders Ρetrie, το 1922, βρήκε κάποιες κολόνες και υπολείμματα του θεάτρου. Σήμερα έχει απομείνει μόνο ένα κομμάτι κολόνας. Ολη η αίγλη του παρελθόντος έγινε σκόνη και οικοδομικά υλικά.

Ωστόσο, σαν αποκάλυψη έπειτα από απίστευτη φάρσα της Ιστορίας, αυτή η αποσαθρωμένη πόλη φύλαξε για εμάς έναν «θησαυρό στα σκουπίδια». Κυριολεκτικά. Βλέπετε, μετά την κατάρρευση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, οι Βρετανοί κατέλαβαν το 1882 την Αίγυπτο και δύο ερευνητές του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης, ο Βernard Grenfell και ο Αrthur Ηunt, άρχισαν από το 1896 να την ανασκάπτουν. Δεν είχαν σοβαρά υπολείμματα κτιρίων από τα οποία να πιαστούν, αλλά είχαν... άπειρα φύλλα παπύρων μέσα στα σκουπίδια. «Αρκούσε απλά να σηκώσεις λίγο χώμα με την μπότα σου για να βρεις το επόμενο στρώμα παπύρων» διηγήθηκε ο Grenfell.

Η ιστορική αξία της ανακύκλωσης

Τι ακριβώς είχε συμβεί; «Χίλια χρόνια αποτίναξης της γραφειοκρατίας»: Οι μετά την ελληνορωμαϊκή εποχή κάτοικοι πετούσαν συστηματικά τα αρχεία της παλιάς επαρχιακής πρωτεύουσας στη «χωματερή» της πόλης, για να αποκτήσουν νέους χώρους δόμησης. Εκεί, πλάι στο ξεραμένο πλέον κανάλι, οι πάπυροι έμειναν θαμμένοι, χωρίς καμιά υγρασία να τους απειλεί. Και έτσι οι Βρετανοί βρέθηκαν να σκαλίζουν έναν μοναδικό θησαυρό, χιλιάδων σελίδων.

Εκτιμάται ότι το «απόθεμα της Οξυρρύγχου» ισοδυναμεί με το 70% των παγκοσμίως ευρεθέντων παπύρων. Παρά τη συνεχή επιδρομή αρχαιοκαπήλων και τη «μόδα» των εμπόρων τέχνης να κατατεμαχίζουν τις σελίδες για να πολλαπλασιάζουν το κέρδος μεταπώλησης, από τους παπύρους της Οξυρρύγχου αναδύθηκαν χαμένα έργα του Ευκλείδη, του Σοφοκλή, του Αισχύλου, του Ευριπίδη, του Πινδάρου, της Σαπφούς και του Αλκαίου, του Αριστοφάνη, του Δημοσθένη, του Απολλώνιου του Ρόδιου, του Σιμωνίδη, του Μενάνδρου και του Νικάρχου.

Επίσης, βρέθηκαν πολύτιμα πρωτοχριστιανικά κείμενα, όπως τα «ανεπίσημα» Ευαγγέλια, Επιστολές του Ιωάννη, η Αποκάλυψη του Βαρούχ και εργασία του Ειρηναίου. Αλλά από το σύνολο των παπύρων μόνο το 10% ανήκε στη φιλολογικά, φιλοσοφικά και θρησκειολογικά ενδιαφέρουσα γραμματεία. Τα υπόλοιπα ήταν δημόσια και ιδιωτικά κείμενα, κατάστιχα, κώδικες, ενοικιαστήρια, διαθήκες, ωροσκόπια και επιστολές. Ποιος νοιαζόταν για τέτοια «σκουπίδια»;

Πηγή

Δεν υπάρχουν σχόλια: